Το τραπέζι μας και η άγρια ζωή.

Το τελευταίο άρθρο του Ελληνικού Παρατηρητηρίου Βιοποικιλότητας

Υπάρχει μια αλήθεια που όλοι γνωρίζουμε και σχεδόν κανείς δεν λέει δυνατά: δεν υπάρχει γεύμα που να μην έχει κοστίσει ζωές. Όχι μόνο όταν το πιάτο περιέχει κρέας ή ψάρι. Και το ψωμί, και η σαλάτα, και το μήλο, και το βαζάκι με το μέλι έχουν ένα κόστος που δεν φαίνεται στην απόδειξη, και που το πληρώνουν πλάσματα που δεν κάθισαν ποτέ στο τραπέζι μας.

Δεν το γράφουμε για να κατηγορήσουμε κανέναν, αλλά γιατί είναι μια πραγματικότητα. Το γράφουμε γιατί όποιος προσπαθεί να προστατέψει τη φύση οφείλει πρώτα να την κοιτάξει στα μάτια, και γιατί ό,τι δεν βλέπουμε, δεν μπορούμε να το αλλάξουμε. Αυτό το κείμενο είναι μια απογραφή των αόρατων θυμάτων της τροφής μας, και ένα κάλεσμα να τρώμε με τα μάτια ανοιχτά.

Η θάλασσα: ό,τι έρχεται στο δίχτυ.

Όταν βλέπουμε ένα ψάρι στον πάγκο, βλέπουμε το προϊόν. Δεν βλέπουμε όσα ήρθαν μαζί του και δεν έφτασαν ποτέ στην αγορά.

Κάθε αλιευτικό εργαλείο πιάνει και ό,τι δεν το ήθελε κανείς: θαλάσσιες χελώνες που πνίγονται σε παραγάδια και δίχτυα, δελφίνια που μπλέκονται, θαλασσοπούλια που πιάνονται στα αγκίστρια, καρχαρίες και σαλάχια που ανεβαίνουν νεκρά ή πεθαίνουν αφού πεταχτούν πίσω. Το Αιγαίο και το Ιόνιο φιλοξενούν είδη που θα έπρεπε να τα προστατεύουμε με περισσότερο ζήλο: τη μεσογειακή φώκια, την καρέτα-καρέτα, τους ροφούς, τα σαλάχια, τους αγγελοκαρχαρίες, που σήμερα είναι από τα πιο απειλούμενα είδη της Μεσογείου. Οι μηχανές των μηχανότρατων ξεσκίζουν τους λειμώνες της Ποσειδωνίας, που είναι το «δάσος» και το φυτώριο της θάλασσάς μας, και καθιστούν τον πυθμένα έρημο για δεκαετίες.

Και πέρα από τα παρεμπίπτοντα, υπάρχει η ίδια η υπεραλίευση: όταν αφαιρούμε τα μεγάλα αρπακτικά και τα ψάρια που γεννούν, ολόκληρη η τροφική αλυσίδα αλλάζει. Ένα μεγάλο μέρος των παγκόσμιων αποθεμάτων αλιεύεται πέρα από τα βιώσιμα όρια, και η Μεσόγειος είναι από τις θάλασσες με τη μεγαλύτερη πίεση. Οι μικρότερες, τοπικές και επιλεκτικές μέθοδοι, όπως το καλάμι και οι πιο επιλεκτικές τεχνικές, κάνουν πολύ λιγότερη ζημιά. Αλλά ούτε αυτές είναι αθώες αν πολλαπλασιαστούν χωρίς όριο, χωρίς σεβασμό στις απαγορεύσεις και στα μεγέθη.

Η θήρα: ο πυροβολισμός που δεν σταματά εκεί που θέλαμε.

Το κυνήγι, όταν ασκείται νόμιμα, με ποσόστωση και με σεβασμό στα είδη, μπορεί να είναι μέρος μιας διαχείρισης ως ένα εργαλείο. Στην πράξη όμως, η πραγματικότητα είναι πιο σκληρή.

Το μόλυβδο των σκαγιών τον καταπίνουν τα υδρόβια πουλιά, και όσα αρπακτικά τρέφονται με τραυματισμένα θηράματα δηλητηριάζονται αργά. Σε πολλά μέρη, η παράνομη θανάτωση προστατευόμενων ειδών και τα δηλητηριασμένα δολώματα, που φτιάχνονται για να «καθαρίσουν» τους λύκους και τις αλεπούδες, σκοτώνουν αδιακρίτως όρνια, αετούς, αρκούδες, σκυλιά και κάθε ζώο που θα πλησιάσει. Ένα μόνο δηλητηριασμένο δόλωμα μπορεί να εξολοθρεύσει ολόκληρη αποικία γυπών, και τα είδη αυτά αναπαράγονται πολύ αργά για να ανακάμψουν.

Το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι το νόμιμο κυνήγι σε αντιπαραβολή με το παράνομο, αλλά το τι κάνουμε όταν οι αριθμοί των θηραμάτων μειώνονται και το κυνήγι συνεχίζεται ως συνήθεια, και όχι ως ανάγκη τροφής.

Η κτηνοτροφία: η μεγαλύτερη αόρατη πίεση.

Δισεκατομμύρια ζώα, κότες, πάπιες, γουρούνια, αγελάδες, κατσίκες και πρόβατα, ζουν και πεθαίνουν κάθε χρόνο για να γίνουν τροφή μας. Αυτό είναι το πρώτο, ορατό κόστος, και είναι ηθικό ζήτημα από μόνο του: τι ζωή δίνουμε σε ζώα που τα εκτρέφουμε για να τα φάμε;

Το δεύτερο κόστος αφορά την άγρια ζωή. Για να τραφούν αυτά τα ζώα χρειάζεται τεράστια έκταση γης: βοσκοτόπια και καλλιέργειες ζωοτροφών. Παγκοσμίως, η επέκταση της γεωργίας και της κτηνοτροφίας είναι ο κυριότερος λόγος απώλειας ενδιαιτημάτων, και η σόγια για ζωοτροφές οδηγεί σε αποψίλωση δασών σε άλλες ηπείρους. Ολόκληρα οικοσυστήματα εξαφανίζονται για να μπορέσει να φτάσει το κοτόπουλο στο πιάτο μας.

Στην Ελλάδα το πρόβλημα έχει τη δική του μορφή. Η υπερβόσκηση φθείρει το έδαφος και εμποδίζει την αναγέννηση της βλάστησης, ενώ η σύγκρουση με τα μεγάλα σαρκοφάγα, λύκο και αρκούδα, φέρνει τα δηλητήρια. Και όμως, η παραδοσιακή, εκτατική κτηνοτροφία, με μικρά κοπάδια και κατάλληλους φύλακες, συνυπήρξε για αιώνες με την άγρια ζωή και διατήρησε τοπία με τεράστια βιοποικιλότητα. Το ζήτημα δεν είναι το «αν», αλλά το «πώς» και το «πόσο».

Τα λαχανικά: η σιωπηλή σφαγή του χωραφιού.

Εδώ αναιρείται ο πιο συνηθισμένος μύθος: ότι η φυτική τροφή είναι «αθώα».

Η φρέζα και το όργωμα κόβουν και θρυμματίζουν ό,τι ζει στο έδαφος: γαιοσκώληκες, σκαθάρια, προνύμφες, μυρμήγκια, φωλιές εντόμων. Ένα χωράφι που οργώνεται βαθιά και συχνά χάνει τη ζωντανή του δομή. Τα μηχανήματα του θερισμού και της κοπής του χόρτου σκοτώνουν λαγούς, νεογνά ελαφιών, φίδια, σαύρες, χελώνες και τις φωλιές των πουλιών που φωλιάζουν στο έδαφος. Δεν το κάνει κανείς από κακία· απλώς η μηχανή δεν βλέπει.

Τα ζιζανιοκτόνα εξαφανίζουν τα αγριόχορτα, δηλαδή την τροφή και το καταφύγιο εκατοντάδων ειδών εντόμων, που με τη σειρά τους είναι τροφή για πουλιά, νυχτερίδες και ερπετά. Τα εντομοκτόνα χτυπούν ακριβώς αυτά που χρειαζόμαστε: μέλισσες, βομβίνους, μύγες-επικονιαστές, πεταλούδες, πασχαλίτσες που τρώνε τις΄ αφίδες. Τα ποντικοφάρμακα περνούν στην τροφική αλυσίδα και δηλητηριάζουν κουκουβάγιες, γεράκια και αλεπούδες που έφαγαν το δηλητηριασμένο τρωκτικό. Και οι μελέτες για τους ιπτάμενα εντόμα σε προστατευόμενες περιοχές της Ευρώπης έδειξαν δραματική πτώση της βιομάζας τους μέσα σε λίγες δεκαετίες, ένα σημάδι ότι το πρόβλημα δεν είναι τοπικό.

Τα φρούτα και οι ελιές: τα δέντρα που μοιάζουν με δάση.

Τα οπωροφόρα και οι ελαιώνες φαίνονται φυσικά, αλλά όταν ψεκάζονται συστηματικά και όταν το έδαφος κάτω από τα δέντρα καθαρίζεται από κάθε πράσινο, γίνονται «πράσινες ερήμους». Τα εντομοκτόνα χτυπούν επικονιαστές την ώρα της ανθοφορίας, και όσα έντομα επιβιώνουν, βρίσκουν λιγότερη τροφή. Στους εντατικούς ελαιώνες, η νυχτερινή συγκομιδή με μηχανήματα έχει καταγραφεί ότι σκοτώνει πουλιά που κοιμούνται στα δέντρα. Όταν, αντίθετα, ένας ελαιώνας διατηρεί χλωρίδα, ξερολιθιές, παλιά δέντρα και λίγο «ακαθάριστο» χώμα, γίνεται καταφύγιο με εντυπωσιακή ζωή.

Και ό,τι δεν μετράμε.

Υπάρχουν κι άλλα κόστη. Η παραγωγή ρυζιού και οι μεγάλες καλλιέργειες αλλάζουν υγροτόπους και ποτάμια. Οι υδροφόρες γεωτρήσεις στερούν νερό από ρέματα και πηγές. Τα λιπάσματα καταλήγουν στη θάλασσα και δημιουργούν ζώνες χωρίς οξυγόνο. Η ίδια η μεταφορά, η συσκευασία, τα πλαστικά περνούν στη θάλασσα και τελικά στο στομάχι των χελωνών. Και περίπου το ένα τρίτο της τροφής που παράγεται παγκοσμίως πετιέται, που σημαίνει ότι πολλές από αυτές τις ζωές χάθηκαν για τίποτα.

Τι κάνουμε λοιπόν;

Δεν υπάρχει καθαρό χέρι. Όποιος υπόσχεται «τροφή χωρίς κόστος για τη φύση» ή σε κάνει να νιώθεις ένοχος ή σε κοροϊδεύει. Υπάρχει όμως μια σαφής διαφορά ανάμεσα στο αναπόφευκτο και στο περιττό κόστος, και σε αυτή τη διαφορά χωράει η ευθύνη μας:

Να τρώμε λιγότερο, και καλύτερα. Λιγότερο κρέας και ψάρι, από παραγωγούς που ξέρουμε, με πρακτικές που σέβονται τη ζωή. Η πιο φθηνή προστασία της φύσης είναι όσα δεν αγοράζουμε.
Να ρωτάμε από πού και πώς. Ποιο είδος, ποια μέθοδος, ποια εποχή. Να αποφεύγουμε ψάρια που δεν έχουν φτάσει σε αναπαραγωγικό μέγεθος και είδη που απειλούνται.
Να στηρίζουμε τη μικρή, τοπική και οικολογική παραγωγή, που αφήνει περιθώρια για βλάστηση, νερό και έντομα.
Να μη σπαταλάμε τίποτα. Το φαγητό που πετάμε είναι ζωή που χάθηκε άδικα.
Να καλλιεργούμε με ζωή στο έδαφος: λιγότερο όργωμα, κάλυψη του εδάφους, όρια αφημένα άθικτα, αγριολούλουδα, μικρές λιμνούλες. Ένας κήπος μπορεί να είναι καταφύγιο.
Να καταγράφουμε και να μαθαίνουμε. Αυτό που δεν μετριέται, δεν προστατεύεται. Κάθε παρατήρηση ενός ψαρά, ενός κυνηγού, ενός αγρότη, ενός περιπατητή είναι δεδομένο που χρειάζεται η επιστήμη.

Ένας αποχαιρετισμός που είναι υπενθύμιση.

Το Ελληνικό Παρατηρητήριο Βιοποικιλότητας υπήρξε, από την αρχή, μια προσπάθεια να κοιτάξουμε την άγρια ζωή της χώρας μας από κοντά, να την καταγράψουμε και να τη λογαριάσουμε ως αυτό που είναι: ένα κοινό μας κτήμα. Αν κρατήσετε ένα πράγμα από όσα γράφτηκαν εδώ, ας είναι αυτό: η βιοποικιλότητα δεν είναι κάτι που υπάρχει «κάπου αλλού», σε ένα καταφύγιο ή σε ένα ντοκιμαντέρ. Είναι στο πιάτο μας, στο χωράφι μας, στην αυλή μας. Είναι παντού τριγύρω μας και εξαρτόμαστε άμεσα από αυτήν.

Ευχαριστούμε που διαβάσατε. Η φύση δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι· χρειάζεται να είμαστε προσεκτικοί.​